Vier domeinen van situationeel bewustzijn
Van jezelf naar de omgeving
Intro
Het vorige onderdeel over situationeel bewustzijn beschreef het vermogen om te zien wat er speelt, te begrijpen wat het betekent en in te schatten wat er aan komt. Daarbij lag de focus op de omgeving: het incident, de ontwikkelingen buiten.
Maar situationeel bewustzijn gaat verder dan dat.
Als je buiten effectief wilt optreden, vraagt dat ook om effectiviteit binnen. In jezelf. In het team. In de bredere crisisorganisatie.
De vier domeinen
Situationeel bewustzijn als competentie richt zich op vier domeinen. Ze werken van binnen naar buiten.
Domein 1: het individu
Het eerste domein is jezelf. Hoe een teamlid waarneemt, denkt en handelt heeft directe invloed op het team als geheel en op de crisisbeheersing.
Crisissituaties zijn fysiek en mentaal belastend. Ze vragen veel van je vermogen om waar te nemen, informatie te verwerken en helder te communiceren. Precies daarom is zelfbewustzijn essentieel.
De kernvraag: voer ik mijn taken effectief uit en lever ik waardevolle input aan het team? Onderliggende vragen: heb ik een helder beeld van de situatie en mijn rol daarin? Beïnvloeden stress of vermoeidheid mijn oordeel? Ben ik nog in staat om snel en accuraat beslissingen te nemen?
Domein 2: het team
Het tweede domein is de samenwerking in het team. Wie heeft welke taak, kennis en ervaring? Welke karakters zitten aan tafel? Hoe draagt de teamdynamiek bij aan de crisisbeheersing?
Voor dit domein zijn de zeven teamcompetenties een bruikbaar kader. Ze helpen om het teamfunctioneren concreet te beoordelen: hebben we een gezamenlijke opdracht? Nemen we besluiten op basis van een actueel beeld? Luisteren we actief naar elkaar? Durven we elkaar aan te spreken?
Domein 3: de crisisorganisatie
Het derde domein is de bredere crisisorganisatie: de andere teams, onderdelen en ketenpartners. Welke teams zijn opgeschaald? Wat dragen zij bij? Welke informatie-uitwisseling is nodig?
De crisisorganisatie is een team van teams. Net zoals de leden van het ROT weten wat de gezamenlijke opdracht is, geldt dat ook voor de gehele crisisorganisatie met afgeleide doelen voor alle teams en partners. Inzicht in dit domein voorkomt dat teams langs elkaar heen werken.
Domein 4: de omgeving
Het vierde domein is de situatie buiten: het incident, de oorzaak, de gevolgen, de genomen maatregelen en de effecten daarvan. Dit is het domein dat in de praktijk als eerste alle aandacht krijgt.
Terecht, want hier gaat het uiteindelijk om. Maar zonder de eerste drie domeinen (zelfbewustzijn, teambewustzijn en organisatiebewustzijn) is het beeld van de omgeving onvolledig of wordt het niet goed vertaald naar actie.
Van binnen naar buiten
De vier domeinen zijn geen los van elkaar staande aandachtsgebieden. Ze hangen samen en beïnvloeden elkaar.
Een teamlid dat overbelast is (domein 1) draagt minder bij aan het gedeelde beeld in het team (domein 2). Een team dat intern niet op één lijn zit (domein 2) coördineert slechter met andere teams (domein 3). En een crisisorganisatie die niet goed is afgestemd (domein 3) reageert trager en minder gericht op wat er buiten speelt (domein 4).
Effectief situationeel bewustzijn begint daarom binnenin en werkt naar buiten.
De kern van dit onderdeel
Situationeel bewustzijn beperkt zich niet tot het incident buiten. Het omvat vier domeinen: het individu, het team, de crisisorganisatie en de omgeving.
Elk domein vraagt om bewuste aandacht. De domeinen werken van binnen naar buiten: wie zichzelf niet in beeld heeft, mist iets in het team. Wie het team niet in beeld heeft, mist iets in de organisatie. Wie de organisatie niet in beeld heeft, reageert onvolledig op wat er buiten speelt.
In het volgende onderdeel werken we dit uit als handelingspatroon: situationeel bewustzijn in de praktijk.
Reflectievragen
- Welk domein krijgt in jouw team de minste aandacht? Hoe merk je dat?
- Hoe bewust ben jij van je eigen functioneren tijdens een inzet? Wat zijn voor jou signalen dat je scherpte afneemt?
- Hoe is in jouw crisisorganisatie het organisatiebewustzijn geregeld? Weet iedereen wie er opgeschaald is en wat die teams doen?
