Situationeel bewustzijn in de praktijk
De aandachtscirkel als werkinstrument
Intro
De vorige twee onderdelen beschreven wat situationeel bewustzijn is en welke vier domeinen daarin te onderscheiden zijn. Maar hoe pas je dat toe, midden in een crisisoverleg dat alle kanten op gaat?
Twee instrumenten helpen daarbij: de scanner-triggerlogica als handelingspatroon, en de aandachtscirkel als manier om je aandacht bewust te sturen.
De scanner en trigger als handelingspatroon
In het eerste onderdeel waren de scanner en de trigger concepten. Hier zijn ze een werkwijze.
De scanner werkt op de achtergrond. Je monitort voortdurend de vier domeinen: jezelf, het team, de organisatie, de omgeving. Je registreert of er iets afwijkt van wat je verwacht.
Zodra iets afwijkt, activeert de trigger: je zoomt in, beoordeelt wat je ziet en schat in wat er kan gebeuren. Dan maak je een keuze: handelen of verder observeren.
Een voorbeeld uit het crisisoverleg. Kees merkt in het derde overleg dat hij niet aan het woord komt. Dat is een afwijking. De trigger activeert zich.
Hij observeert de teamdynamiek: er wordt veel gepraat en weinig geluisterd. Zijn interpretatie: zo komen we niet tot een gezamenlijk beeld. Zijn inschatting: als dit zo doorgaat, nemen we besluiten op basis van een onvolledig beeld. Zijn conclusie: ik moet iets doen.
Afwijking signaleren, inzoomen, beoordelen, inschatten, handelen of bewust niet handelen: dat patroon is de kern van situationeel bewustzijn in actie. Het kost geen extra tijd. Het is een manier van kijken die je kunt trainen en inslijpen.
De aandachtscirkel
Het brein is niet ontworpen om alles tegelijk te verwerken. Wie probeert de vier domeinen simultaan bij te houden, raakt overweldigd. Aandacht versnippert en de kwaliteit van het bewustzijn neemt af.
Een effectievere aanpak: de domeinen volgordelijk langsgaan. Niet alles tegelijk, maar één domein per keer, grondig, daarna door naar het volgende.
De aandachtscirkel uit de sportpsychologie biedt hiervoor een structuur. Atleten gebruiken het om hun aandacht bewust te sturen. Toegepast op de vier domeinen werkt het van binnen naar buiten:
- Individu: hoe sta ik erbij? Functioneer ik nog scherp? Wat vraagt nu mijn aandacht?
- Team: hoe werken we samen? Zijn we op één lijn? Wat mist er in de dynamiek?
- Organisatie: hoe zit de bredere crisisorganisatie erbij? Wie doet wat, en weten we dat van elkaar?
- Omgeving: wat speelt er buiten? Klopt ons beeld nog met de werkelijkheid? Wat komt er aan?
Dit is geen checklist die je bij elk overleg van voor naar achter doorloopt. Het is een hulpmiddel om te voorkomen dat je blijft hangen in één domein (meestal de omgeving) terwijl de andere drie vragen om aandacht.
Wanneer gebruik je de aandachtscirkel?
De kracht van de aandachtscirkel zit in de momenten waarop je hem inbouwt in de werkwijze. Niet ad hoc, maar structureel.
Mogelijke momenten: bij de alarmering of het aanrijden, als voorbereiding op het eerste overleg. Kort voor of na een overleg, als bewuste reset. Bij opschaling of afschaling, als de samenstelling of de situatie verandert. En op momenten waarop de druk toeneemt en de aandacht dreigt te versnipperen.
Wat de kritieke momenten zijn, verschilt per organisatie en per type inzet. Dat is maatwerk. De vraag is: op welke momenten heeft bewuste aandacht voor de vier domeinen de meeste toegevoegde waarde in jouw praktijk? En hoe bouw je dat in, zodat het vanzelf gaat?
Om over na te denken
- Herken je het patroon van Kees: een afwijking signaleren maar er niets mee doen? Wat weerhield je?
- Op welk domein richt jouw aandacht zich automatisch het meest? Wat blijft daardoor onderbelicht?
- Op welke momenten in een inzet zou de aandachtscirkel in jouw organisatie het meest opleveren?
