Situationeel bewustzijn

Intro

In retroperspectief herken je een tekort aan situationeel bewustzijn aan uitspraken als: “Ik had dat niet in de gaten”, “We waren erg verrast” of “Ik was zo druk bezig met…”.

Op het moment zelf merk je het zelden. Je bent bezig, je handelt, je communiceert. Maar het beeld dat je hebt, klopt niet met de werkelijkheid. Of het klopt wel, maar je ziet niet wat er aan komt.

Situationeel bewustzijn is een van de zeven teamcompetenties binnen TRM, en de competentie die dit beschrijft en een handreiking biedt om het te verbeteren.

Wat is situationeel bewustzijn?

Situationeel bewustzijn is het vermogen om te begrijpen wat er om je heen gebeurt en wat er waarschijnlijk zal gebeuren, zodat je kunt beoordelen hoe dit jouw werk en taak beïnvloedt.

Het is daarmee ook de eerste fase in het besluitvormingsproces. Wie niet weet wat er speelt, kan geen goede besluiten nemen. Wie wel weet wat er speelt maar niet anticipeert op wat er komt, loopt achter de feiten aan.

Scanner en trigger

Situationeel bewustzijn kent twee verschillende modi. Ze vullen elkaar aan.

De scanner is het continu monitoren van de omgeving. Je neemt actief waar wat er om je heen gebeurt, signaleert veranderingen en houdt bij of de situatie stabiel blijft of afwijkt van wat je verwacht.

De trigger is het inzoomen op een plotselinge gebeurtenis. Iets trekt je aandacht. Je schakelt over naar een meer gerichte beoordeling: wat zie ik precies? Wat betekent dit? Wat kan er gebeuren?

Een voorbeeld. Een politieman staat bij de afzetting van een evenement. Hij observeert voortdurend de mensenmassa en de activiteiten in de omgeving. Hij let op verdachte gedragingen en ongewone bewegingen. Hij werkt als een scanner.

Dan hoort hij in de verte een auto aankomen met veel motorgeluid en piepende banden. De auto nadert snel. Hij denkt: dit is raar, dit kan te maken hebben met de afzetting, dit kan gevaarlijk zijn. De trigger activeert een situatiebeoordeling. Hij waarschuwt de mensen bij de afzetting en meldt zijn waarneming.

De auto rijdt in op het publiek. Er volgt een opschaling. Het ROT vormt zich nu als team een gezamenlijk beeld van de situatie. Ook zij werken na een trigger bewust aan hun situationeel bewustzijn: inzoomen, beoordelen, inschatten hoe het incident zich ontwikkelt, acties uitzetten.

Drie niveaus: zien, begrijpen en voorspellen

Een breed gebruikt model voor situationeel bewustzijn is ontwikkeld door Mica Endsley. Zij onderscheidt drie niveaus:

Waarnemen: je verzamelt gerichte waarnemingen: feiten, omstandigheden, signalen. Wat zie, hoor en merk ik?

Begrijpen: je verwerkt de waargenomen informatie en geeft er betekenis aan. Welke verbanden zie je? Welke directe gevaren of risico’s zijn er?

Voorspellen: je schat de toekomstige situatie in. Wat zal er realistisch gezien kunnen gebeuren? Welke gevaren of risico’s komen er nog aan?

Alleen door te anticiperen op wat er komen kan, kunnen crisisprofessionals proactief handelen. Wie blijft steken op het waarnemingsniveau, reageert. Wie doordenkt naar het projectieniveau, stuurt voor.

Per niveau zijn specifieke vaardigheden relevant. Op het waarnemingsniveau: gericht aandacht schenken, zintuigen actief inzetten, regelmatig de omgeving scannen. Op het begripsniveau: analytisch denken, verbanden leggen tussen oorzaken en gevolgen. Op het projectieniveau: scenario’s overwegen, doordenken wat er gebeurt als je niets doet of juist wel ingrijpt.

De kern van dit onderdeel

Situationeel bewustzijn is het vermogen om te zien wat er speelt, te begrijpen wat het betekent en in te schatten wat er aan komt.

De scanner zorgt voor voortdurend bewustzijn van de omgeving. De trigger activeert gerichte situatiebeoordeling als er iets verandert. De drie niveaus van Endsley (waarnemen, begrijpen, voorspellen) geven structuur aan dat beoordelingsproces.

Het is de eerste voorwaarde voor goede besluitvorming onder druk. In het volgende onderdeel kijken we naar de vier domeinen van situationeel bewustzijn: van jezelf naar de omgeving.

Reflectievragen

• Herken je de uitspraken uit de intro bij jezelf of je team? In welke situaties?
• Werk je meer als scanner of als trigger? Wat zegt dat over hoe je informatie verwerkt?
• Op welk van de drie niveaus hapert het in jouw team het vaakst: waarnemen, begrijpen of voorspellen?