Verbinden… verbinden!.. verbinden?… Een pleidooi voor zelfstandigheid
Alleen samen maken we een veilige en weerbare samenleving.
Veiligheid begint bij verbondenheid.
Samen optrekken.
Bovenal samenwerking.
Wie de afgelopen jaren landelijke, regionale en lokale plannen over weerbaarheid las, of bestuurders erover hoorde, kent de echo. In een handreiking voor gemeenten staat 51 keer een vorm van samenwerken, en één keer een vorm van zelfstandig.1
Onder al dat samen raakt iets ondergesneeuwd: het vermogen om zelf overeind te blijven. De eigen processen draaiende houden, zelf besluiten, de eigen inwoners bereiken. In de echo klinkt zelfstandig al snel als een ouderwets woord, bijna als een weigering om mee te doen.
De echo heeft wel een kern van waarheid. Een stroomstoring houdt zich niet aan gemeentegrenzen, een overstroming evenmin. Wie zich voorbereidt op een langdurige verstoring, merkt snel hoeveel er afhangt van partijen buiten de eigen organisatie.
Afhankelijk, dus samenwerken
Het weerbaarheidsdebat kwam op gang door het besef hoe afhankelijk de samenleving is geworden, van stroom, van buitenlandse ICT-leveranciers, van ketens die over de hele wereld lopen.
Het kabinet schreef in 2025: “inzicht in onze afhankelijkheden is belangrijker dan ooit”.2 Afhankelijkheid bleek het probleem. Het antwoord is meer afhankelijkheid.
Want samenwerken is ook een vorm van afhankelijkheid. Wie een taak regionaal belegt, rekent erop dat de samenwerking levert. Wie een voorziening deelt, rekent erop dat de ander er is als het erop aankomt. Dat kan verstandig zijn. Het blijft een keuze, en een keuze heeft een prijs.
Wat samenwerken kost
Samenwerken kost tijd. Er is afstemming nodig, overleg, verslaglegging, en volgens De Caluwé en Kaats is het “niet zelden (…) één stap vooruit en twee weer terug”.3 Het kost capaciteit, die bij de meeste organisaties al schaars is. Elke nieuwe tafel concurreert met het eigen werk om dezelfde uren.
En het aantal tafels groeit. Een gemeente nam in 2017 gemiddeld deel aan 27 samenwerkingsverbanden, in 2024 aan 43, terwijl het aantal gemeenten in die jaren daalde van 388 naar 342.4 De meetmethode is in 2024 wat ruimer geworden, dus een deel van de stijging is meeteffect. De richting is duidelijk.
En samenwerken kost autonomie. Dat deel van de rekening blijft het vaakst onbesproken. Wie samenwerkt, bindt zich aan afspraken, aan het tempo van anderen en aan besluiten die niet meer alleen genomen worden. “Samenwerken brengt dus altijd een zekere beperking mee voor autonome partijen, omdat ze een stukje van hun autonomie kwijtraken.”3
Tenzij het moet
De onderzoekers Chris Huxham en Siv Vangen zijn daar nuchter over. Samenwerking goed laten werken kost veel middelen en gaat vaak met pijn gepaard. Hun sterkste advies aan managers en beleidsmakers luidt: doe het niet, tenzij het moet.5
Ze zetten er zelf een voorwaarde bij. Samenwerken loont als er werkelijk iets te winnen valt: iets bereiken wat geen van de partners alleen voor elkaar krijgt. Is dat niet duidelijk, en is er een keuze, dan is het volgens hen meestal beter om het te laten.
Moeten heeft dan twee betekenissen. Soms is er geen keuze, omdat de wet de taak al heeft belegd; daar valt niets te wegen.
En soms ligt het probleem buiten het bereik van één partij. Eén netbeheerder werkt voor tientallen gemeenten, dus dat gesprek gaat beter samen dan ieder apart. Kennis over drinkwater of chemische incidenten is te schaars om in elke gemeente te beleggen.
Daartegenover staat werk dat samen kán, maar niet samen hoeft. Het noodsteunpunt in het dorpshuis. Het eigen continuïteitsplan. De vraag welke processen moeten doorlopen als de stroom uitvalt. Dat werk hoeft niet aan een regionale tafel. Het moet vooral gedaan worden, dicht bij huis.
Een pleidooi voor zelfstandigheid
Bij een langdurige stroomuitval blijkt wat dat werk waard is. Telefoons vallen weg, overleggen gaan niet door, informatie komt niet meer rond. Dan blijft over wat elke organisatie zelf kan.
De VNG ziet dat ook. Bij gelijktijdige uitval doen meerdere gemeenten en ketenpartners een beroep op dezelfde schaarse mensen, middelen en voorzieningen. “Regionale afspraken bieden dan niet vanzelf voldoende zekerheid”, schreef de vereniging in september 2026.6
Daarom verdient zelfstandigheid meer aandacht dan ze nu krijgt: overeind blijven, ook als de rest even onbereikbaar is. Meer zelfstandigheid in plaats van meer afhankelijkheid.
Zelfstandigheid is de basislaag van samenwerken. Zelfstandige partners zijn betere samenwerkingspartners. Wie het eigen huis op orde heeft, brengt iets mee naar de tafel en kan beter beoordelen wat de samenwerking oplevert.
Het werkt ook andersom: een gezamenlijke oefening laat zien waar het eigen plan dun is, en een partner ziet soms eerder wat er in het eigen huis ontbreekt.
Wat lang door een ander wordt gedaan, verleert de eigen organisatie. Kennis verhuist naar de gezamenlijke tafel, en het vermogen om zelf te handelen verhuist mee.
Samen kan zelfstandigheid versterken en uithollen tegelijk. Vervangen niet.
Bij inwoners klinkt dezelfde beweging. Het gesprek schuift van zelfredzaamheid naar samenredzaamheid: buren die elkaar helpen, een straat die op elkaar let.
Ook daar werkt het twee kanten op. Wie met de buren praat over een stroomstoring, leert wat er zelf in huis moet. Een huishouden met water, een radio en een plan is een betere buur.
Wegen per keuze
Het tegengeluid staat al in dezelfde stukken die de echo laten klinken. “Niet alles kan tegelijkertijd en direct”, schreef het kabinet.2 En de VNG geeft gemeenten mee: “Leg vast wat de gemeente zelf organiseert en wat regionaal of landelijk wordt belegd.”6
Een definitief antwoord is er niet. Wel een afweging die aan elke keuze vooraf kan gaan. Wat levert deze samenwerking op wat geen partij alleen bereikt? Wat kost ze, in tijd, in capaciteit en in autonomie? En wat moet er zelfstandig overeind blijven als de verbinding wegvalt?
Wegen betekent dan ook af en toe: niet aanschuiven. Wie de vragen eerlijk stelt, kiest nog steeds vaak voor samenwerken, alleen met open ogen en met een prijs die bekend is.
Verbinden is sterk tussen partijen die ook alleen kunnen staan.
Nieuwsbrief weerbaarheid
Ongeveer twee keer per maand het nieuwste artikel en een selectie berichten uit het veld, uit Nederland en daarbuiten.
Bekijk de laatste editieVerdieping
1. VNG (2026), Handreiking weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau 2.0.
2. Kabinet (2025), Kamerbrief maatschappelijke weerbaarheid en militaire paraatheid.
3. De Caluwé en Kaats (2023), Samenwerken aan maatschappelijke opgaven. Boom.
4. Berenschot (2025), En waar brengt dat de regio?!
5. Huxham en Vangen (2004), Doing Things Collaboratively.
6. VNG (2026), Ledenbrief weerbaarheid en veerkracht.