Femicide: een reflectie op de maatschappelijke dynamiek van een complex en gevoelig thema

Inleiding

In mijn werk kwam ik de afgelopen periode meermaals terecht in situaties waarin het begrip femicide op tafel kwam. Politieke vragen op lokaal niveau, een crisisoefening en in overleg met veiligheidspartners. Ik merk steeds weer dat het onderwerp veel emoties oproept, dat definities door elkaar lopen en dat de discussie sneller gaat dan je bij kunt houden.

Dat motiveerde mij om mezelf eens goed in te lezen. Want in de praktijk raakt femicide niet alleen aan daadwerkelijke veiligheid, maar ook aan beeldvorming en bestuurlijke dynamiek: het risico dat incidenten buiten hun proporties worden getrokken.

Het onderwerp kan politieke druk veroorzaken, onrust aanwakkeren en leiden tot klassieke “Wet van Pleuris”-situaties: een casus die binnen korte tijd verandert in een heftig debat over systeemfalen en maatschappelijk wantrouwen

Wat is femicide?

Femicide verwijst naar het doden van een vrouw of meisje in een context waarin gender, ongelijkheid of machtsrelaties een rol spelen. De meest gebruikte internationale definitie is: het doden van een vrouw of meisje omdat zij vrouw is.

In Nederland is femicide geen aparte strafrechtelijke categorie. Dat betekent dat registratie, duiding en onderzoek niet altijd scherp onderscheid kunnen maken tussen moord op een vrouw en moord vanwege gender.

De Nederlandse Femicide Monitor werkt daarom met een brede registratie van alle moorden en doodslagen op vrouwen, omdat motieven vaak onduidelijk zijn.

In het bestuurlijk veiligheidsdomein vraagt het begrip om nuance: het is relevant en belangrijk, maar moet zorgvuldig worden toegepast om te voorkomen dat we de plank misslaan.

Cijfers en omvang

* Jaarlijks overlijden in Nederland circa 40–50 vrouwen door moord of doodslag.
* Meer dan de helft wordt gedood door een partner of ex-partner.
* Veel zaken kennen een voorgeschiedenis van partnergeweld, controle of escalatie.
* Exact aantal femicides is niet vast te stellen door ontbreken van juridisch onderscheid en duidelijk motief in dossiers.
* Huiselijk geweld wordt door het Rijk erkend als structureel veiligheidsrisico, niet alleen als zorgvraagstuk.

Volgens internationale data en Nederlandse politieregistraties worden jaarlijks tientallen vrouwen gedood, vaak in huiselijke sfeer of door een (ex-)partner. Een aanzienlijk deel van de fatale incidenten kent een achtergrond van partnergeweld, stalking of eerdere escalaties.

Tegelijkertijd blijft het lastig om exact te bepalen hoeveel van deze zaken onder femicide vallen, omdat motief en machtsrelaties niet altijd helder worden vastgelegd in dossiers.

Voor veiligheidsprofessionals maken deze cijfers duidelijk dat huiselijk geweld een structureel veiligheidsvraagstuk vormt.

Waarover gaat de discussie concreet?

Voordat de hoofdlijnen van het debat zichtbaar worden, is het belangrijk om scherp te hebben waar de maatschappelijke discussie precies over gaat. In de praktijk komen steeds dezelfde vijf thema’s terug:

1. Cijfers en omvang van het probleem

De discussie gaat onder andere over hoe groot het fenomeen eigenlijk is. Jaarlijks worden ongeveer 40–50 vrouwen gedood, waarvan meer dan de helft door (ex-)partners. Sommigen spreken daardoor van een hoog risico in vergelijking met West-Europa. Tegelijk waarschuwen onderzoeks van EIGE (European Institute for Gender Equality) dat internationale vergelijkingen lastig zijn door verschillende definities. Ook speelt mee dat niet elke moord op een vrouw automatisch als femicide wordt geregistreerd, waardoor onder- of overschatting kan ontstaan.

2. Definitie en afbakening

Hier speelt het spanningsveld tussen ‘alle moorden op vrouwen in relationele sfeer’ en ‘alleen moorden met aantoonbaar gendermotief’. Sommige deskundigen zoals dr. Marieke Lim (Leiden University) waarschuwen dat het begrip te snel als containerbegrip wordt gebruikt. Andere stemmen vrezen juist dat veel zaken onder de radar blijven omdat onderzoek naar motief beperkt is. Daardoor ontstaat discussie over misbruik van het begrip versus blindheid voor patronen.

3. Beleidsaanpak en preventie

Het landelijke actieprogramma Huiselijk Geweld bevat ambities zoals betere signalering en training voor professionals. In de praktijk is de kritiek dat uitvoering, middelen en regie achterblijven. Nabestaanden en professionals zien dat signalen van huiselijk geweld soms niet tijdig worden opgepakt. Politiek wordt regelmatig gevraagd om verscherpte maatregelen en betere ketensamenwerking.

4. Wetgeving en strafbaarheid

Er is discussie over de vraag of femicide een aparte strafrechtelijke categorie moet worden en of psychisch geweld (coercive control) expliciet strafbaar moet zijn. Ook speelt de druk vanuit de EU-richtlijn geweld tegen vrouwen en het Verdrag van Istanbul. De discussie raakt aan de spanning tussen juridische precisie en maatschappelijke erkenning van patronen.

5. Maatschappelijke framing en bredere gelijkheidsvraagstukken

Femicide raakt aan bredere thema’s zoals gendergelijkheid, discriminatie en de positie van kwetsbare groepen. Hierdoor schuurt het debat soms langs ideologische lijnen. Op sociale media worden incidenten snel verbonden aan thema’s als toxische masculiniteit, patriarchale structuren en andere vormen van onderdrukking. Dat geeft urgentie maar kan ook polariseren.

Deze vijf thema’s vormen de voedingsbodem voor het bredere debat dat hieronder wordt besproken.

Het debat: waar loopt het vast?

Twee hoofdlijnen: waar het in essentie om draait

Het debat over femicide wordt vaak complex gepresenteerd, maar draait volgens mij in de kern om één centrale vraag: wanneer spreken we van femicide en wanneer niet?

Achter die vraag zitten twee duidelijk te onderscheiden benaderingen die verschillend denken over definitie, duiding en beleid.

1. De strikte benadering: juridisch bewijs van gender-motief

In deze benadering telt een zaak alleen als femicide wanneer aantoonbaar is dat het slachtofferschap samenhangt met gender. Dat vraagt om expliciet bewijs van vrouwenhaat, controle vanwege vrouw-zijn of een andere vorm van gendergerelateerde motivatie. Zonder zo’n bewijs gaat het om moord of doodslag, niet om femicide. Deze lijn benadrukt nauwkeurigheid: een te brede toepassing van het begrip leidt volgens deze groep tot onnauwkeurige cijfers en onnodige politieke spanning.

2. De brede benadering: structurele patronen zijn leidend, niet het motief

Hier staat niet het motief centraal, maar de context. Als een vrouw wordt gedood in een situatie met eerdere signalen van partnergeweld, afhankelijkheid, controle of escalatie, wordt dat gezien als onderdeel van een structureel patroon van gendergerelateerd geweld. In deze benadering hoeft het gendermotief niet expliciet te worden bewezen; de context is voldoende. Dit kamp ziet femicide als het uiterste gevolg van langdurige dynamieken waarin macht, afhankelijkheid en genderongelijkheid samenkomen.

Waarom dit botst: verschillende groepen, verschillende werkelijkheden

Wat opvalt wanneer je met mensen spreekt, is hoe persoonlijk het onderwerp voelt. Femicide is geen neutrale term; hij raakt aan veiligheid, identiteit, gender, relaties, macht en kwetsbaarheid. Daardoor ontstaat er niet één waarheid, maar meerdere perspectieven die allemaal ergens vandaan komen.

Hieronder volgt een verkennende blik vanuit interesse en empathie op die perspectieven via de lens van vrouwen, mannen, media, politiek en het gezin. Niet om te stereotyperen natuurlijk maar om manieren van kijken zichtbaar te maken die helpen om het begrijpelijk te houden.

1. Brede benadering (vaker vrouwen dan mannen): veiligheid, erkenning en rechtvaardigheid

Mensen in de brede benadering kunnen reageren vanuit ervaringen en gevoelens die in het dagelijks leven al aanwezig zijn. Dat is niet omdat bijvoorbeeld vrouwen alle mannen wantrouwen, maar omdat femicide voor kwetsbare groepen onderdeel lijkt van een groter patroon van onveiligheid die bijna dagelijks wordt ervaren.

Wat speelt mee?

• Het gevoel dat de publieke ruimte niet altijd veilig is.
• Ervaringen met grensoverschrijdend gedrag of intimidatie.
• Situaties van afhankelijkheid in relaties.
• De angst dat signalen niet worden opgepakt.

Vanuit die bril voelt femicide niet als een geïsoleerd misdrijf, maar als de uiterste vorm van iets wat al veel eerder begint. Wanneer cijfers of definities worden gerelativeerd, kan dat worden ervaren als het wegpoetsen van iets dat voor hen heel dichtbij voelt.

Met empathie bekeken

Het is begrijpelijk dat vrouwen zoeken naar erkenning van patronen. Voor hen draait het niet alleen om exacte juridische motieven, maar om een gevoel van structurele kwetsbaarheid dat ze al langer ervaren.

2. Strikte benadering (vaker mannen dan vrouwen): precisie, eerlijkheid en zorg voor nuancering

Mannen reageren merk ik doorgaans anders, vanuit een ander vertrekpunt. Sommigen voelen zich snel aangesproken als onderdeel van een ‘groep’, ook al hebben ze zelf niets met geweld te maken. Dat kan leiden tot defensiviteit, die vaak niet voortkomt uit onbegrip voor het probleem, maar uit angst om als categorie te worden weggezet.

Wat speelt mee?

• De behoefte om feiten van framing te scheiden.
• Het ongemak met generalisaties richting “de man”.
• Het gevoel dat het gesprek soms te ideologisch wordt.
• De wens om eerst het motief helder te hebben voordat conclusies worden getrokken.

Met empathie bekeken

Het is begrijpelijk dat mannen en anderen uit de strikte benadering zoeken naar juridische helderheid. Ze willen recht doen aan de individuele verantwoordelijkheid van daders en zijn voorzichtig met brede maatschappelijke conclusies die hen ook raken.

3. Media: urgentie en duidelijke frames

Media hebben hun eigen logica. Ze moeten informeren, maar willen ook duiden en aandacht trekken. Daardoor ontstaat een focus op:

• Spanning
• Conflict
• Moraliteit
• Duidelijke daders en slachtoffers
• Maatschappelijke symboliek

Femicide past goed in dat format. Maar die logica laat weinig ruimte voor nuance. Daardoor kunnen verhalen snel groter worden dan de feiten op dat moment toelaten.

Met empathie bekeken

Journalisten proberen betekenis te geven aan heftige incidenten, vaak onder tijdsdruk. Dat maakt het begrijpelijk dat ze soms kiezen voor duidelijke narratieven. Tegelijk vraagt zo’n onderwerp juist om zorgvuldigheid.

4. Politiek: betekenisgeving en agendering

Politici staan onder druk om iets te zeggen, richting te geven en maatregelen te overwegen. Een incident wordt daarmee al snel onderdeel van een groter verhaal.

Femicide wordt dan verbonden met:

• Emancipatie
• Migratie
• Jeugdbescherming
• Veiligheid
• Zorgketens
• Ideologische richting

Daarmee krijgt één zaak de politieke lading die verder reikt dan wat we feitelijk weten en willen bespreken.

Met empathie bekeken

Het is logisch dat politici zoeken naar duiding en handelingsperspectief. Maar het maakt het onderwerp gevoelig voor overbelasting met maatschappelijke boodschappen.

5. De onderstroom: waarden en het gezin

Omdat femicide het vaakst plaatsvindt binnen relaties en huiselijke kring, raakt de discussie aan het gezinsbeeld. Er bestaan twee dominante manieren van kijken:

Een meer progressieve lens

• Het gezin is flexibel en meervoudig te interpreteren.
• Gelijkheid en autonomie staan centraal.
• Relationeel geweld wordt gezien als uiting van structurele genderongelijkheid.

Een meer traditionele lens

• Het gezin is fundament van de samenleving.
• Geweld wordt gezien als individueel falen.
• Grote systeemgerichte duidingen worden gezien als misplaatst idealisme.

Met empathie bekeken

Beide beelden zijn begrijpelijk en hebben wortels in waarden die mensen belangrijk vinden: veiligheid, autonomie, verantwoordelijkheid, stabiliteit. Juist daarom schuurt het wanneer incidenten in deze lens worden geplaatst.

Professionele relevantie: waarom dit zo ingewikkeld is

Voor bestuurders en adviseurs ontstaat een complex speelveld. Elke woordkeuze heeft betekenis en wordt door verschillende groepen anders gelezen.

Gebruik je de term “femicide”, dan lijkt dat een erkenning van structurele genderongelijkheid. Gebruik je hem niet, dan kan dat worden opgevat als ongevoeligheid of wegkijken. Benadruk je culturele of migratie-achtergrond, dan ontstaat risico op polarisatie.

Laat je dat achterwege, dan volgt kritiek op selectieve blindheid. Wijs je op relationele contexten, dan raakt dat aan discussies over gezin, opvoeding en jeugdbescherming. Kies je voor terughoudendheid, dan ontstaat verwijt van gebrek aan leiderschap.

Femicide is daarmee niet alleen een veiligheidsvraagstuk, maar ook een waardenvraagstuk. Het raakt aan identiteit, maatschappelijke verwachtingen en politieke frames. Bestuurders bewegen in een landschap waarin nuance nodig is, maar ruimte voor nuance vaak beperkt is.

Tot slot: waarom het gesprek altijd gevoerd moet worden

Juist omdat het gesprek over femicide zo gemakkelijk vastloopt, is het des te belangrijker om het wél te blijven voeren. De gevoeligheid ervan, de verschillende lenzen waardoor mensen kijken, de emoties die het oproept, dat alles maakt het lastig.

Maar het onderwerp zelf is te wezenlijk om te laten liggen. Wie denkt dat het uitsluitend gaat om moord of doodslag, komt naar mijn idee bedrogen uit. Het raakt aan bredere dynamieken: aan relationeel geweld, aan online beïnvloeding, aan vormen van radicalisering en extremistische denkbeelden die zich in digitale gemeenschappen verspreiden, en aan de aantrekkingskracht van de manosphere op jongeren die zoeken naar betekenis, identiteit en houvast.

Precies daarom is het van belang om de verschillende perspectieven in het debat te herkennen en om te begrijpen waar reacties vandaan komen. Dat maakt zichtbaar waarom gesprekken soms snel verharden en hoe je toch ruimte kunt creëren voor meer begrip.

Een beetje nieuwsgierigheid en geduld helpt al om het gesprek open te houden over iets dat iedereen raakt: hoe we relaties, veiligheid en waardigheid in onze samenleving beschermen.

 

Bronnen

• Essential Facts Femicide on UN Womem.org
• Defining Femicide Diana Russel
• Universiteit Leiden: Femicide is not about the perpetrator’s motive
• Centraal Bureau voor de Statistiek
• Nederlandse Femicide Monitor
• Nederlands actieplan Stop Femicide
• Oproep tot actie op Amnesty International 
• European Institute for Gender Equality